Euergetisme en romanisering

Lucius Cornelius Balbus de Jongere in Cadiz, de laatste euergeet van theaters in het Rome van Augustus. Foto: Wikipedia

Euergetisme vindt haar oorsprong in de Griekse stadsstaten van het klassieke Griekenland, inclusief de Griekse gebieden in Zuid-Europa en Turkije. Er bestond een nauwe relatie tussen liturgische plichten, politiek en publieke ambten. Het stichten van een stad was het hoogste Griekse ideaal. Het bouwen, onderhouden en verfraaien van de (nieuwe) stad was ook het exclusieve recht van de elite, die ook als enige de middelen had.  Euergetisme zou in het Romeinse Rijk een veel belangrijkere rol spelen dan in Griekenland. In Griekenland was het euergetisme een plicht van de elite en bestuurders om de samenleving (beter) leefbaar te maken. Voor het verkrijgen van ambten in het democratische Griekenland speelde de vrijgevigheid wel een rol, maar als zodanig was euergetisme nog in noblesse oblige jasje gegoten. Het ontbreken van een groot territorium en de democratische ingestelde samenleving betekende voor de burgers een grote mate van betrokkenheid bij het politieke proces. De Griekse samenleving kende een hoge mate een systeem van ‘checks and balances’ , die concreet, openbaar en voor alle burgers toegankelijk was. Bestuurders kwamen en gingen, konden weggestuurd, ter dood veroordeeld, verbannen of anderszins in openbare vergaderingen ter verantwoording worden geroepen. Ook Griekenland kende zijn aristocratie, rijke bovenlaag en rechteloze vreemdelingen, slaven en vrouwen, maar vrije mannelijke burgers hadden, in theorie, gelijke rechten. Deze maatschappelijke achtergrond vormt de basis van de opkomst van het Griekse theater, waar actuele politieke, sociale en internationale ontwikkelingen aan de orde werden gesteld in de komedies, tragedies en satirespelen. Euergeten financierden deze spelen en werden hiervoor veelal geëerd met standbeelden.

Voor niets gaat de zon op, ook in Griekenland, en deze euergeten hadden hun eigen motieven voor deze vrijgevigheid, die echter nooit de omvang van het Romeinse euergetisme aan zou nemen. Het Latijn kent meer woorden om dit begrip aan te duiden, omdat zijn rol in de samenleving van cruciaal belang was. Meer dan vijftig woorden gebruikt het Latijn voor de Griekse uitdrukking euergetisme, bijvoorbeeld merita, indulgentia beneficia, beneficientia, clementia, munificienti of liberalitas. Tijdens de Republiek was euergetisme al een beproefd concept,maar pas met de vestiging van het Principaat of keizerrijk zou het een sociaal en zelfs wettelijk vastgelegd systeem worden. Vanuit Griekenland maakte euergetisme de overstap naar de Romeinse samenleving.

Vanwege de alleenheerschappij van de keizer, de strikte sociale hiërarchie, de grote sociale verschillen en vooral de uitgestrektheid van het Rijk, kreeg het euergetisme een nieuwe betekenis. Het werd de smeerolie van de politieke orde op centraal en lokaal stedelijk en provinciaal niveau.

Het euergetisme leent zich bij uitstek voor een discussie in het romaniseringsdebat. Was het nu een concept van bovenaf opgelegd, ‘top down’ of een ‘grass root’ ontwikkeling vanuit lokale elites ? Het theater in de eerste eeuw van het keizerrijk is bij uitstek een goede basis om dit te onderzoeken vanwege de aanwezigheid in alle delen van het Rijk, de snelle opkomst, de archeologische vondsten en de sociale en politieke functie.